นโยบายการป้องกันและแก้ไขปัญหาผู้ป่วยโรคซึมเศร้าในพื้นที่ โดย นายแพทย์วชิระ เพ็งจันทร์ รองอธิบดีกรมสุขภาพจิต Executive Summary: การดำเนินงานของกรมสุขภาพจิต (พ.ศ. 2549-2554) ความเป็นมาและความสำคัญ โรคซึมเศร้าเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญของโลกและประเทศไทย จากการคาดการณ์ขององค์กรระหว่างประเทศ เช่น องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าภายในปี พ.ศ. 2563 โรคซึมเศร้าจะเป็นสาเหตุของการสูญเสียปีสุขภาวะ (DALYs) สูงเป็นอันดับ 2 ของโลก รองจากโรคหัวใจและหลอดเลือด สำหรับประเทศไทย โรคซึมเศร้าส่งผลให้เกิดการสูญเสียปีสุขภาวะเป็นอันดับ 4 ในผู้หญิงและอันดับ 10 ในผู้ชาย และเป็นความเจ็บป่วยทางจิตเวชที่ทำให้สูญเสียสุขภาวะสูงที่สุด จากการสำรวจทางระบาดวิทยาในปี พ.ศ. 2546 พบว่าคนไทยอายุ 15-59 ปี กว่า 1.2 ล้านคน ป่วยเป็นโรคซึมเศร้า โดยแบ่งเป็นโรคซึมเศร้ารุนแรง (Major depressive disorder) 871,700 คน และโรคซึมเศร้าเรื้อรัง (Dysthymic disorder) 321,300 คน และในปี พ.ศ. 2551 จำนวนผู้ป่วยเพิ่มขึ้นเป็น 1.5 ล้านคน ซึ่งผู้ป่วยโรคซึมเศร้ามีความเสี่ยงในการฆ่าตัวตายสำเร็จสูงกว่าคนทั่วไปถึง 20.38 เท่า การดำเนินงานของกรมสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิตได้เริ่มดำเนินการอย่างจริงจังตั้งแต่ปี พ.ศ. 2549 โดยมีนโยบายและโครงการสำคัญดังนี้ 1. พ.ศ. 2549-2551: ดำเนินแผนงานวิจัยแบบบูรณาการร่วมกับสถาบันการศึกษาเพื่อพัฒนาระบบสุขภาพสำหรับโรคซึมเศร้า โดยได้รับงบประมาณสนับสนุน 35.66 ล้านบาท จากสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช.) 2. พ.ศ. 2552: ประกาศ "ทศวรรษการป้องกันและแก้ไขปัญหาโรคซึมเศร้า (พ.ศ. 2553-2563)" และได้รับงบประมาณสนับสนุนจากแหล่งต่างๆ รวมทั้งสิ้น 195 ล้านบาท เพื่อลดการป่วยและความสูญเสียจากโรคซึมเศร้า ผลการดำเนินงาน (พ.ศ. 2549-2554) การดำเนินงานในช่วง 6 ปีที่ผ่านมาสามารถสรุปผลสำเร็จได้เป็น 4 ประเด็นหลัก ดังนี้ 1. การพัฒนานวัตกรรมและองค์ความรู้: สร้างเครื่องมือและระบบสำหรับการทำงานอย่างเป็นรูปธรรม o องค์ความรู้ 5 เรื่อง: เช่น DNA ของโรคซึมเศร้า, ปัจจัยด้านเพศ, ต้นทุนการรักษา o แนวทาง/เทคโนโลยี 6 แนวทาง: เช่น แนวทางสำหรับแพทย์ทั่วไป, การบำบัดด้วย CBT, การบำบัดแนวพุทธธรรม o เครื่องมือคัดกรองและประเมินอาการ 3 ชุด: ได้แก่ แบบคัดกรอง 2 คำถาม (2Q), แบบประเมินอาการ 9 คำถาม (9Q), และแบบประเมินการฆ่าตัวตาย 8 คำถาม (8Q) ซึ่งมีทั้งภาษาไทยกลางและภาษาอีสาน o ระบบดูแล 2 ระบบ: ได้แก่ ระบบดูแลเฝ้าระวังระดับจังหวัด และระบบฐานข้อมูลผู้ป่วยทั้งประเทศ 2. การสร้างความร่วมมือและพัฒนาบุคลากร: มีการฝึกอบรมและพัฒนาศักยภาพให้กับบุคลากรทางการแพทย์และอาสาสมัครทั่วประเทศ รวมกว่า 40,000 คน ได้แก่ แพทย์ 1,111 คน, พยาบาลและเจ้าหน้าที่ 15,508 คน, และ อสม. 24,309 คน 3. การเพิ่มอัตราการเข้าถึงบริการและลดความสูญเสีย: อัตราการเข้าถึงบริการของผู้ป่วยโรคซึมเศร้าเพิ่มขึ้นจาก 3.7% (พ.ศ. 2549) เป็น 10.43% (พ.ศ. 2554) และอัตราการฆ่าตัวตายในผู้ป่วยลดลงอย่างชัดเจน o คัดกรองประชาชนกว่า 12 ล้านคนด้วยแบบ 2Q o ประเมินกลุ่มเสี่ยงกว่า 3.9 ล้านคนด้วยแบบ 9Q o ให้การดูแลรักษาผู้ป่วยโรคซึมเศร้าได้ 331,854 ราย โดยมีอัตราการกลับมารักษาซ้ำต่ำมาก (เพียง 1,401 คน) และมีรายงานการฆ่าตัวตายในผู้ป่วยที่ได้รับการดูแลเพียง 2 ราย 4. การสร้างนักวิจัยและนวัตกรรมจากฐานชุมชน: ส่งเสริมให้เกิดนักวิจัยรุ่นใหม่และนวัตกรรมที่เหมาะสมกับบริบทท้องถิ่น ปัญหาอุปสรรคในการดำเนินงานต่อไป แม้จะมีความสำเร็จอย่างมาก แต่การดำเนินงานต่อยอดในปี พ.ศ. 2555 อุปสรรคจากผู้บริหารระดับสูง ซึ่งไม่สนับสนุนการทำงานในระบบเดิม ส่งผลให้: 1. งบประมาณวิจัยแบบบูรณาการถูกตัด ทำให้งานวิจัยหยุดชะงัก 2. มีคำสั่งให้ยกเลิกระบบดูแลเฝ้าระวังเดิม (2Q, 9Q, 8Q) และให้ใช้แบบประเมินอื่น (DS8) แทน รวมถึงให้แก้ไขแนวทางการปฏิบัติ (CPG) 3. งบประมาณจากสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) เปลี่ยนรูปแบบจากการสนับสนุนระบบดูแลรักษาต่อเนื่อง มาเป็นค่าตอบแทนการคัดกรองเพียงอย่างเดียว กรอบแนวคิดทศวรรษการป้องกันและแก้ไขปัญหาโรคซึมเศร้า (พ.ศ. 2552-2563) เพื่อขับเคลื่อนนโยบายอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง จึงได้ออกแบบกรอบการทำงาน 7 หมวด (ตามมาตรฐาน PMQA) ได้แก่ 1. การนำองค์กร: มีโครงสร้างการบริหาร 3 ระดับ (กรม, ภาค, จังหวัด) 2. ทิศทางนโยบาย: กำหนดวิสัยทัศน์และ 7 ยุทธศาสตร์หลัก มุ่งบูรณาการงานเข้าในทุกระดับของระบบบริการสุขภาพ 3. การรับทราบปัญหา: รับฟังความต้องการจากผู้ใช้บริการและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 4. การจัดการความรู้และข้อมูล: พัฒนาระบบวิจัยและฐานข้อมูล 5. การพัฒนาบุคลากร: พัฒนาศักยภาพในทุกระดับ ตั้งแต่บุคลากรทางการแพทย์ในระบบการศึกษาและบริการ ไปจนถึงอาสาสมัครและผู้นำชุมชน 6. กระบวนการทำงานที่มีคุณภาพ: ออกแบบระบบงาน 7 ระบบ ตั้งแต่การส่งเสริมสุขภาพ การคัดกรองในชุมชน การวินิจฉัย การรักษา และการดูแลต่อเนื่อง 7. ผลลัพธ์: กำหนดเป้าหมายผลลัพธ์ที่ชัดเจน ได้แก่ การเพิ่มการเข้าถึงบริการ, คุณภาพการรักษาที่ดีขึ้น, ความชุกของโรคและอัตราการฆ่าตัวตายลดลง,ภาระโรคที่ลดลง สรุป: นโยบายนี้แสดงให้เห็นถึงความพยายามอย่างเป็นระบบและได้ผลลัพธ์เชิงประจักษ์ของกรมสุขภาพจิตในการแก้ไขปัญหาซึมเศร้าระดับชาติ โดยอาศัยการวิจัยพัฒนานวัตกรรม การสร้างความร่วมมือ และการทำงานในชุมชนอย่างเข้มแข็ง อย่างไรก็ดี ความท้าทายหลักคือการรักษาความต่อเนื่องของนโยบายและการสนับสนุนจากผู้กำหนดนโยบายระดับสูงให้สอดคล้องกับหลักฐานและความสำเร็จที่เกิดขึ้นแล้ว

---

Download power point